مهاباد از شهرستان‌های کردنشین جنوب استان آذربایجان غربی و هم مرز با عراق است که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم درگیر ضدانقلاب داخلی شد و هم با آغاز جنگ تحمیلی، بارها هدف بمباران هوایی دشمن قرار گرفت.

مهاباد از شهرستان‌های کردنشین جنوب استان آذربایجان غربی است و از شمال به شهرستان میاندوآب، از جنوب به سردشت، از غرب به پیرانشهر و نقده و از شرق به بوکان محدود می‌شود. دین مردم مهاباد، اسلام و مذهبشان سنی شافعی است و به زبان کردی سخن می‌گویند. شیعیان نیز که 2 درصد از جمعیت مهاباد را تشکیل می‌دهند، ترک‌زبان هستند. در گذشته اقلیتی از ارامنه و کلیمیان نیز در مهاباد ساکن بودند.⁠[1] مهاباد جمعیتی حدود 260 هزار نفر⁠[2] و 2592 کیلومتر مربع وسعت دارد و در 120 کیلومتری جنوب شرقی ارومیه واقع شده است. نام این شهر ابتدا ساوجبلاغ بود که در سال 1314 به مهاباد تغییر یافت.⁠[3] شهر مهاباد چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و پنجمین شهر بزرگ کردنشین ایران است.⁠[4]

مهاباد در دهه‌های گذشته صحنه آشوب‌های سیاسی متعددی بوده است. تأسیس جمهوری مهاباد که دست نشانده شوروی بود، توسط قاضی محمد در 2 بهمن 1324 این شهر را به یکی از معروف‌ترین شهرهای کردنشین ایران تبدیل کرد.⁠[5]

به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، گروه‌های تجزیه‌طلب، به ویژه حزب دمکرات و کومله و بعدها اعضای سازمان مجاهدین خلق و چریکهای فدایی خلق و دیگر گروه‌های ضدانقلاب، مهاباد را پایگاه اصلی خود قرار دادند و بحران در مناطق کردنشین با اشغال پادگان تیپ مهاباد ارتش،⁠[6] در اول اسفند 1357 توسط افراد حزب دمکرات⁠[7] آغاز شد و تسلیحات سبک و سنگین شامل یک آتشبار توپخانه 105 میلی‌متری، تعدادی توپ ضد هوایی 23 میلی‌متری و ده‌ها خمپاره‌انداز 60، 81 و 120 میلی‌متری، تیربار، راکت‌انداز، آرپی‌جی -7 و اسلحه‌های انفرادی یک تیپ ارتش غارت گردید.⁠[8]

حزب دمکرات کردستان ایران در اسفند 1357 در میتینگ بزرگی، فعالیت‌های علنی خود را پس از 32 سال از سر گرفت و دفتر خود را در محلی موسوم به خانه جوانان مهاباد مستقر کرد. علاوه بر این، حزب کومله نیز دفتر خود را در این شهر تأسیس کرد و به فعالیت پرداخت. در سال 1358، 25 حزب سیاسی در مهاباد فعالیت می‌کردند. گروه‌های چپ (مارکسیست-کمونیست) که قانون اساسی جمهوری اسلامی را قبول نداشتند، پس از مدت‌ها مذاکره با دولت موقت تصمیم گرفتند یک قانون اساسی جدید برای خود تنظیم کنند. از آنجا که عمده مذاکرات و هماهنگی‌ها برای نگارش این به اصطلاح قانون اساسی در مهاباد انجام شده بود، به میثاق مهاباد شهرت یافت. روز 12 شهریور 1358 که قرار بود این مذاکرات با حضور گروه‌های مختلف ضدانقلاب نهایی شود، ارتش و نیروهای سپاه پاسداران از دو محور به مهاباد حمله کرد.⁠[9] در این روز شورشیان سرکوب و ارتش، سپاه و ژاندارمری با استقرار در مهاباد کنترل شهر را در اختیار گرفتند. در چنین وضعیتی به درخواست گروه‌های جدایی‌طلب، هیئت حسن نیت از سوی دولت موقت برای مذاکره و حل مسالمت‌آمیز بحران در مناطق کردنشین، روز 10 آبان 1358 عازم مهاباد شد و چند دور مذاکره با سران گروه‌ها و متنفذان محلی انجام داد که با کارشکنی عزالدین حسینی از سران ضدانقلاب و گروه‌های چریک‌های فدایی خلق (اقلیت) و کومله مذاکرات به سرانجام نرسید.⁠[10]

سال 1359 رقابت گروه‌های ضدانقلاب در مهاباد با یکدیگر افزایش یافت و با هم درگیر شدند؛ در مراسم چریک‌های فدایی خلق در 21 تیر 1359 در میدان قاضی محمد این شهر، 2 بمب منفجر شد که 6 کشته و 12 زخمی بر جای گذاشت. حزب دمکرات کردستان نیز، به اقدامات خشن دامن زد و در شهریور 1359 اقدامات ضد امنیتی در کردستان اوج گرفت. گروگان گرفتن 500 مسافر زن، مرد و کودک در 4 شهریور 1359 در مهاباد و شلیک خمپاره توسط اعضای حزب دمکرات به منازل مردم در 13 شهریور 1359 و کشتن 8 نفر و مجروح کردن 31 نفر دیگر، زندانی کردن خودسرانه 20 نفر از مردم مخالف این حزب و سرقت 80 میلیون تومان پول از بانک ملی شعبه مهاباد در 22 شهریور 1359 از جمله این اقدامات بود و به همین دلیل مردم مهاباد از دولت خواستند امنیت را به شهر بازگرداند.

به دنبال این حوادث، فرماندهان سپاه پاسداران، ارتش، ژاندارمری و مقامات استان مصمم شدند بار دیگر مهاباد را پا‌کسازی و امنیت را به شهر بازگردانند. اوایل شهریور 1359 ستونی مرکب از نیروهای ارتش، سپاه پاسداران و ژاندارمری با 110 خودرو،3 تانک و با پشتیبانی 4 بالگرد هوانیروز از ارومیه به طرف مهاباد حرکت کرد. این در حالی بود که 3 هزار نفر از گروه‌های ضدانقلاب در مهاباد مسلح بودند و تنها تعداد کمی از پاسداران در ساختمان کاخ جوانان مهاباد حضور داشتند و عده‌ای از نیروهای ارتش نیز در پادگان این شهر در محاصره بودند. به دنبال درگیری و شکست ضدانقلاب، نیروهای سپاه پاسداران، ارتش و ژاندارمری در 26 شهریور 1359 وارد مهاباد شدند و شهر را پاکسازی کردند.

اقدامات ضدانقلاب برای ناامن کردن مناطق کردنشین از جمله مهاباد و درگیر کردن نیروهای ارتش، سپاه پاسداران و ژاندارمری در این مناطق در حالی صورت می‌گرفت که ارتش عراق خود را آماده حمله سراسری به خاک ایران می‌کرد.⁠[11]

سپاه پاسداران در سال 1361 تیپ ویژه شهدا را برای انجام عملیات در این منطقه کوهستانی، به فرماندهی ناصر کاظمی (شهید) و سپس محمدعلی گنجی‌زاده و در نهایت محمود کاوه (شهید) تشکیل داد که در 25 کیلومتری شمال مهاباد مستقر شد و عملیات‌های متعددی برای آزادسازی جاده‌های مواصلاتی و تأمین امنیت مرز انجام داد. این تیپ پس از بهبود وضعیت امنیتی مناطق کردنشین، از عملیات بدر (1363) تا پایان جنگ تحمیلی در جبهه‌های جنگ علیه دشمن بعثی وارد عمل شد. بعد از شهادت محمود کاوه در عملیات کربلای 2 (1365)، قدرت الله منصوری جانشین وی شد و تا پایان جنگ فرماندهی آن را بر عهده داشت.

تیپ 110 شهید بروجردی نیز در 1362 توسط سپاه پاسداران تشکیل شد و در 15 کیلومتری شرق مهاباد و در کنار جاده منتهی به میاندوآب مستقر گردید. این تیپ نیز عملیات‌های متعددی برای آزادسازی جاده‌ها از دست ضدانقلاب انجام داد و در تأمین و کنترل مرز نقش ایفا کرد. این تیپ از عملیات والفجر 9 (1364) در نبرد علیه ارتش متجاوز عراق نیز شرکت کرد.⁠[12]

تیپ 3 لشکر 64 ارومیه (ارتش) نیز که در مهاباد مستقر بود⁠[13]برای برقراری امنیت و پا‌کسازی مناطق کردنشین در مأموریت‌های متعددی شرکت داشت. این تیپ نیز به جبهه‌های جنگ اعزام و به مقابله با ارتش دشمن نیز پرداخت.

عشایر مهاباد نیز همگام با سایر اقشار مردم ایران در دفاع مقدس حضور داشتند؛ ایل‌های «منگور»، «گورگ» و «دهبکر» از جمله عشایر این خطه‌اند.⁠[14]

مهاباد در جنگ تحمیلی 13 بار هدف بمباران هوایی ارتش دشمن قرار گرفت و 80 شهید و 336 زخمی تقدیم انقلاب اسلامی کرد.⁠[15] نخستین بمباران این شهر در 5 اسفند 1362 و دومین در 23 بهمن 1365 انجام شد و 66 نفر، از جمله 30 کودک و 28 زن، به شهادت رسیدند.⁠[16]

در دفاع مقدس در مهاباد، 768 نفر شهید، 700 نفر جانباز و 268 نفر نیز آزاده شدند.⁠[17] خالد حیدری از جمله این شهداست؛ وی نخستین خلبان شهید نیروی هوایی ارتش در دفاع مقدس است که در نخستین روز جنگ به شهادت رسید و پیکرش در منطقه ماند. در نهایت نیز پیکر این شهید در 1391 توسط گروه تفحص کشف و در مهاباد به خاک سپرده شد.⁠[18]

یادمان شهید کاوه در سال 1403 در محل پادگان شهید محمود کاوه در مهاباد احداث شد و مرکز راهیان نور منطقه جنوب آذربایجان غربی است.⁠[19] همچنین یادمان شهدای دارلک در منطقه دارلک مهاباد ساخته شده است.⁠[20]