کتاب نبرد شرق بصره نوشته محمد درودیان، به بررسی طرح‌ریزی، اجرا و دستاوردهای عملیات کربلای 5 پرداخته است.

به نقل از کتاب، محمد درودیان با درک خلاء تحقیقاتی عملیات کربلای 5 از منظر مدیریت و فرماندهی جنگ، در کتاب «نبرد شرق بصره: طراحی و اجرای عملیات کربلای 5 در منطقه شلمچه»، ابعاد دیگر این عملیات را مورد توجه قرار داده و پژوهش خود را زیر نظر غلامعلی رشید (شهید)، محسن رشید، بهاءالدین شیخ‌الاسلامی و مهدی انصاری، از منظر برنامه‌ریزی، مدیریت و فرماندهی نبرد، به نگارش درآورده است.

چاپ نخست کتاب، در سال 1374، در شمارگان 5000 نسخه، در 220 صفحه با جلد نرم و قطع رقعی توسط انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وارد بازار کتاب شد.

در روی جلد کتاب، نشان ارتش رژیم بعث عراق بر روی پس‌زمینه کرم‌رنگ به تصویر درآمده که متلاشی شده است. در قسمت بالای جلد، عنوان کتاب و در قسمت پایین، عبارت «مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ» درج شده است.

در جلد پشت کتاب نیز، معرفی کوتاهی از کتاب آمده است: «تهدید جدی شهر بصره با عبور از موانع نفوذناپذیر آن در شلمچه، موفقیت ایران اسلامی را در جنگ نمایان کرد. پیروزی عملیات کربلای 5، جهان استکبار را به حمایت آشکار از صدام حسین برانگیخت تا آنجا که قدرت‌های جهانی بدون رعایت ملاحظات معمول وارد صحنه جنگ شدند. نبرد ایران و آمریکا در خلیج فارس، در همین چهارچوب قابل تفسیر است. عملیات کربلای 5، شورای امنیت را ناچار به تصویب قطعنامه 598 کرد که در آن برای اولین‌بار به خواسته‌های جمهوری اسلامی توجه شده بود. در کتاب «نبرد شرق بصره» عملیات کربلای 5 از دیدگاه مدیریت و فرماندهی جنگ تشریح شده است و برای اولین‌بار نکاتی ارائه شده که خواننده را به چگونگی طراحی، فرماندهی و اجرای عملیات عملیات آشنا می‌سازد».

نویسنده در ابتدای اثر، حاصل تحقیقات خود را به محمدرضا ملکی، حسین جلایی‌پور، علی فتحی و سیدمحمد اسحاقی (راویان شهید سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در عملیات‌های کربلای 4 و کربلای 5) تقدیم کرده است.

این کتاب، یک مقدمه و 3 فصل «طرحریزی در شرایط ویژه (17 تا 66)»، «هجوم به مستحکم‌ترین خطوط دفاعی دشمن (شرح عملیات) (67 تا 149)» و «بازتابها و دستاوردها (151 تا 197)» دارد.

نویسنده در مقدمه، اهمیت عملیات کربلای 5 و فصل‌های مختلف کتاب را شرح داده است. بر اساس مقدمه، کتاب نبرد شرق بصره، با تکیه بر مطالعات میدانی و منابع موجود در مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران، شامل 1165 ساعت نوار صوتی، 346 ساعت پیاده‌شده نوارهای صوتی، 50 دفترچه راوی، 17 گزارش عملیاتی، 209 کالک، 2240 سند ثبت‌شده و مصاحبه با فرماندهان ارشد جنگ نگاشته شده است.

در فصل اول، به مسائلی چون «انتظارات موجود در جامعه برای تعیین تکلیف نهایی جنگ» و «امکانات محدود نظامی در انتخاب صحنه رویارویی» اشاره شده است. تجربه شکست در عملیات کربلای 4 که در فاصله‌ای کوتاه، پیش از عملیات کربلای 5 رخ داد و تأثیر آن بر اتخاد تصمیم نهایی برای عملیات جدید، لزوم انجام عملیات جدید که موفقیت در آن تضمین‌شده و دارای اثرات نظامی- سیاسی فوق‌العاده ارزشمندی باشد تا آثار نامطلوب شکست در عملیات کربلای 4 را جبران نماید و انجام عملیات در موعد مقرر، بر خلاف تمایل فرماندهان به تأخیر 10 روزه، به ‌دلیل تأثیر منفی در روحیه رزمندگان و احتمال هوشیاری دشمن، از دیگر مسائلی است که نویسنده، در این فصل آورده است.

فصل دوم به تشریح روزبه‌روز و در موارد مهم، ساعت به ساعت عملیات پرداخته و به سختی‌های فرماندهی جنگ از جمله هماهنگی بین قرارگاه‌ها، استفاده از نقاط ضعف دشمن و تأمین پشتیبانی عملیات، اشاره دارد. «غافلگیری در عملیات»، «تاکتیک ویژه عملیات»، «سرعت عمل در شکستن خط و تصرف سرپل»، «عبور یگان از یگان»، «انعطاف‌پذیری در طرح مانور»، «تراکم آتش»، «استقامت و فداکاری»، و «سرعت عمل در بازسازی یگان‌ها»، در بخش دوم این فصل مورد ارزیابی قرار گرفته است. در این فصل درباره ابهامات اجرای عملیات کربلای 5 در میان فرماندهان نظامی سخن به میان آمده است.⁠[1] بخش انتهایی فصل دوم نیز، به روی آوردن عراق به راهبرد جنگ شهرها برای جبران ناکامی‌های نظامی اختصاص دارد.

در پایان فصل دوم، نتیجه‌گیری شده که نیروهای ایران اگرچه توانستند بر بخشی از استحکامات دشمن در شرق بصره فائق آیند و اهداف عملیات تقریباً محقق شد، اما لزوم ادامه عملیات در میان فرماندهان همچنان احساس می‌شد و بر این اساس، قوای خودی و دشمن، برای مرحله بعدی آماده می‌شدند.

فصل سوم، مرور بازتاب عملیات کربلای 5 در رسانه‌های خبری بیگانه و پس از آن مواضع آمریکا و شوروی در قبال وضعیت نظامی پس از انجام عملیات است. نویسنده معتقد است صدور قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد، که در آن بر خلاف قطعنامه‌های پیشین، برای اولین‌بار به نظرات ایران توجه شده است، از دستاوردهای عملیات کربلای 5 است.

نقشه‌های عملیات و جداول مربوط به سازمان رزم نیروها (ضمائم)، پایان‌بخش کتاب است.

در چاپ دوم کتاب در سال 1376، فهرست موضوعی، جداول مربوط به سازمان رزم نیروهای دشمن و یک لوح فشرده حاوی مطالب مرتبط با کتاب، به بخش ضمائم افزوده شد.

کتاب نبرد شرق بصره، در سال 1374-1373، در بخش گزارش‌های نظامی بهترین کتاب دفاع مقدس، رتبه اول را کسب کرد و در سال 1392، به چاپ سوم رسید.