کتاب مجموعه مقالات سمینار بررسی رمان جنگ در ایران و جهان، دربردارنده مقالات ارسال شده و سخنرانی‌های ارائه‌شده در سمینار بررسی رمان جنگ در ایران و جهان است.

تیر 1372، فراخوان اولین سمینار بررسی رمان جنگ در ایران و جهان در 24 محور، منتشر شد و از نویسندگان خواست آثار خود را ارسال کنند.⁠[1] این سمینار توسط بنیاد جانبازان انقلاب اسلامی و با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار می‌شد.⁠[2]

سمینار پس از داوری آثار ارسالی، روزهای 16 تا 18 شهریور 1372، در دانشکده ادبیات دانشگاه کرمانشاه برگزار شد و برگزیدگان، مقالات خود را به‌ صورت سخنرانی ارائه کردند.⁠[3]

یک سال بعد، مجموعه مقالات سمینار بررسی رمان جنگ در ایران و جهان، در 548 صفحه و شمارگان 3000 نسخه توسط بنیاد جانبازان انقلاب اسلامی ایران منتشر شد. جلد این کتاب فاقد تصویر و به رنگ سرمه‌ای با حاشیه مستطیلی زردرنگ است. در قسمت بالای جلد، عنوان کتاب و در پایین، عبارت «بنیاد جانبازان انقلاب اسلامی ایران» درج شده است.

در این اثر 32 مقاله آمده است؛ جایگاه رمان در ادبیات انقلاب اسلامی (محمد اسماعیل‌زاده، 10 ص)، جنگ و کاربرد آن در رمان جنگ (بهرام افراسیابی، 10 ص)، بازتاب جنگ جهانی دوم در ادبیات تاجیک (مهراب اکبریان، 22 ص)، ریشه‌یابی یک فقر: شش مشکل اجتماعی و فرهنگی (ناصر ایرانی، 14 ص)، رزمندگان نویسنده و تأثیر آنان در اصالت و تعالی رمان فارسی (مسعود تاکی، 10 ص)، سخنرانی آقای حبیبی (محمدنبی حبیبی، 10 ص)، ده سال رمان و داستان بلند جنگ (محمد حنیف، 74 ص)، نقش رمان در تئاتر و سینما (فاطمه خادم شیرازی، 34 ص)، مالا پارته و جنگ (پرویز خرسند، 12 ص)، تأثیر جنگ بر ادبیات کودکان و نوجوانان (مصطفی رحماندوست، 10 ص)، آینده رمان و داستان‌نویسی جنگ در ایران (احمد دهقان، 10 ص)، راهیابی ادبیات اردوگاهی به عرصه رمان جنگ (مرتضی سرهنگی، 10 ص)، سیری در رمان جنگ و صلح (احمد سمیعی، 16 ص)، آیا سمفونی شکوهمند جنگ را سروده‌ایم؟ ارائه سه پارامتر اساسی در رمان جنگ (فرهاد سهرابی، 8 ص)، رمان جنگ در جهان؛ از ایلیاد هومر تا برهنه‌ها و مرده‌های نورمن میلر (رضا سیدحسینی، 16 ص)، کندوکاوی در شناخت پدیده جانبازی و شخصیت جانبازان (مجتبی شاکری، 18 ص)، رابطه تعاملی ادبیات داستانی و جنگ (مهدی شجاعی، 10 ص)، رمان، تطهیر و فرهنگ پایداری و حریت (علیرضا صفری، 14 ص)، جنگ در داستان‌های کوتاه (محمد عزیزی، 20 ص)، رابطه تعاملی ادبیات داستانی و جنگ (احمد فداکار، 14 ص)، نیاز متقابل نویسنده و جنگ به یکدیگر (قاسمعلی فراست، 12 ص)، کارکرد خاطره در رمان‌های جنگ (علیرضا کمری، 10 ص)، بررسی رمان جنگ در ایران و جهان (کیواندخت کیوانی، 20 ص)، نقش ادبیات داستانی در بیان و ثبت ارزش‌های جنگ (عبدالرضا مدرس‌زاده، 20 ص)، رمان دینی جنگ و باورهای معنوی (امید مسعودی، 26 ص)، جنگ و روایت آن در ادبیات داستانی (احمد مسجدجامعی، 16 ص)، ویتنام در ادبیات جنگ بر اساس رمان درد یار اثر بابی آن میسون (لیلی مصطفوی کاشانی، 18 ص)، نقش ادبیات داستانی در تبیین و تثبیت ارزش‌های جنگ (على مؤذنی، 16 ص)، رمان جنگ برای نوجوانان (عبدالمجید نجفی، 12 ص)، رمان جنگ، همینگوی و دیگران (نورالله نصرتی، 16 ص)، تأثیر رمان جنگ در فضای فکری و فرهنگی جامعه پس از جنگ (پروین داودی‌فرد، 12 ص) و نگاهی به تأثیر ادبیات جنگ در جامعه پس از جنگ (امیرهوشنگ هوشنگی مدرس، 23 ص).

در مقدمه کوتاه، گردآورنده پس از حمد و سپاس خدا و قدردانی از مردم کرمانشاه به‌ خاطر میزبانی سمینار، گزارشی از روند کار ارائه داده و در پایان ابراز امیدواری کرده دوره‌های بعدی سمینار با کیفیت بهتری برگزار شود.

در این مجموعه، 12 مقاله به مطالعات نظری، 6 مقاله به مطالعات بین‌الملل و 14 مقاله به مطالعات جنگ تحمیلی اختصاص دارد.

ناصر ایرانی در مقاله «ریشه‌یابی یک فقر: شش مشکل اجتماعی و فرهنگی»، کم‌کاری نویسندگان، فقیر بودن سنت ایرانی در روایت داستان، پذیرفته‌ نشدن نقش ویژه رمان در جامعه، دو قطبی شدن جامعه پس از انقلاب اسلامی ایران و سیاسی شدن تمام مفاهیم - حتی جنگ تحمیلی – ، سیاست‌های نادرست فرهنگی مربوط به رمان و مشکلات مالی نویسندگان را دلایل فقر رمان جنگ در ایران برمی‌شمرد.⁠[4]

مسعود تاکی در مقاله «رزمندگان نویسنده و تأثیر آنان در اصالت و تعالی رمان فارسی»، با تقسیم نویسندگان دفاع مقدس به «نویسندگانی هیچ‌گاه در جبهه حاضر نشدند»، «نویسندگانی که یکی دو روز مهمان یک جبهه آرام می‌شدند» و «نویسندگان بی نام و نشانی که یک دستشان قلم بود و دست دیگرشان سلاح»، نوشته‌های نویسندگان دسته سوم را «سند راستین و اصلی‌ترین مأخذ رمان‌های آینده» برمی‌شمرد و خواستار اعتبار بخشیدن به این دسته از اسناد می‌شود «که تاریخ و ادبیات آینده این کشور را ناخواسته رقم زده‌اند».⁠[5]

محمد حنیف در طولانی‌ترین مقاله این مجموعه، «ده سال رمان و داستان بلند جنگ»، 147 رمان و داستان بلند جنگ را که در فاصله سال‌های 1357 تا 1370 نگارش شده‌ فهرست‌ کرده است.⁠[6]

احمد دهقان در «آینده رمان و داستان‌نویسی جنگ در ایران»، با محور قرار دادن مسئله «تجربه» در نگارش رمان جنگ، پس از بیان مختصری از زندگی رمان‌نویسان بزرگ جنگ در جهان، با بررسی آثار و میانگین سنی رمان‌نویسان ایرانی، از یک‌سو آنان را فاقد تجربه زیست در شرایط جنگی (حضور در جبهه) می‌داند و از سوی دیگر، با توجه به میانگین سنی پایین رمان‌نویسان جنگ در ایران، پیش‌بینی می‌کند در فاصله 7 تا 10 سال پس از نگارش این مقاله، شاهد آثار موفقی در حوزه رمان جنگ در کشور باشیم.⁠[7]

مرتضی سرهنگی که در دهه 60، سابقه نگارش آثاری در خصوص اسرای ایرانی و عراقی را در کارنامه دارد، در مقاله «راهیابی ادبیات اردوگاهی به عرصه رمان جنگ»، با معرفی «یادداشت روزانه» و «خاطره‌نویسی پس از آزادی» به ‌عنوان دو گونه ادبیات اردوگاهی و بیان مصادیقی از آن‌ها در خاطرات اسرای ایرانی و عراقی، اظهار امیدواری می‌کند رمان‌نویسان جنگ بتوانند با دستمایه قرار دادن این خاطرات، آثاری خلق کنند که بتوان در آن، سیمای حقیقی ادبیات کشور را مشاهده کرد.⁠[8]

فرهاد سهرابی در مقاله «آیا سمفونی شکوهمند جنگ را سروده‌ایم؟ ارائه سه پارامتر اساسی در رمان جنگ»، با تشبیه هشت‌ سال دفاع مقدس به یک ارکستر سمفونیک، با بیان مصادیقی، «اختصاصی بودن شکل، آهنگ و اجزای جنگ در هر نقطه از ایران»، «الگو بودن ادبیات تجربی برای ادبیات جنگ» و «به ‌وجود آمدن تیپی خاص با تفکری خاص به‌ واسطه جنگ تحمیلی» را سه پارامتر اساسی در رمان جنگ برمی‌شمرد.⁠[9]

مجتبی شاکری در مقاله «کندوکاوی در شناخت پدیده جانبازی و شخصیت جانبازان»، با بیان ویژگی‌های شخصیتی جانبازان و جایگاه آن‌ها در جامعه، بر شناخت و ترویج درست فرهنگ جانبازی در کشور تأکید می‌کند.⁠[10]

مهدی شجاعی در مقاله «رابطه تعاملی ادبیات داستانی و جنگ»، با طرح چهار پرسش اساسی «جنگی با این ابعاد و عظمت، چه تأثیری بر ادبیات داستانی ما داشته است؟»، «آیا تأثیر جنگ بر ادبیات داستانی، پاسخگوی انتظارات و توقعات است؟»، «تأثیر ادبیات داستانی بر جنگ چگونه بوده است؟» و «علت این کم‌کاری در زمینه ادبیات داستانی جنگ چیست؟»، با تأکید بر تأثیرات متقابل ادبیات و جنگ بر یکدیگر، آثار تولید شده در خصوص ادبیات جنگ را پاسخگوی نیازهای جامعه ندانسته و بر توجه بیشتر به تولید آثار حوزه ادبیات جنگ، تأکید کرده است.⁠[11]

علیرضا صفری در مقاله «رمان، تطهیر و فرهنگ پایداری و حریت»، پس از اشاره به درگیر بودن کشور در یک نبرد فرهنگی با غرب و نقش رمان به‌ عنوان یک سلاح‌ قدرتمند در این جنگ، با بیان خاطراتی از پایداری آزادگان در اسارتگاه‌های حکومت بعث، این خاطرات را دارای مؤلفه‌های تولید آثار در رمان جنگ دانسته و بر ترجمه این آثار به زبان‌های مختلف، تأکید می‌کند.⁠[12]

محمد عزیزی در مقاله «جنگ در داستان‌های کوتاه»، با مرور برخی از این داستان‌ها، اقبال به نگارش داستان کوتاه در دوران جنگ تحمیلی را اقتضای شرایط جنگی دانسته و با برشمردن دو ویژگی «دارا بودن بار عاطفی، اجتماعی، انسانی» و «دارا بودن نقش اصلی در به تصویر درآوردن مقاومت مردم برای آیندگان»، این آثار را بن‌مایه نگارش رمان‌های جنگ می‌داند.⁠[13]

قاسعلی فراست در مقاله «نیاز متقابل نویسنده و جنگ به یکدیگر»، با ذکر مثال‌هایی، از انتفاع نویسندگان به پرداختن به مسئله جنگ سخن گفته و در ادامه، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس را نیز، نیازمند قلم نویسندگان متعهد می‌داند.⁠[14]

عبدالرضا مدرس‌زاده در مقاله «نقش ادبیات داستانی در تبیین و تثبیت ارزش‌های جنگ»، «بیان عقاید و اندیشه‌ها»، «ذکر حالات شخصی و معنوی افراد»، «رعایت موازین ادبی»، «ذکر اصطلاحات خاص»، «ترسیم صحنه»، «استفاده از آیه، سخن و شعر بزرگان»، «درج سرود و نوحه‌های حماسی جنگ»، «ذکر شوخی‌ها و بذله‌گویی‌ها»، «وضع خاص صنایع ادبی»، «ذکر کامل نام‌های افراد» و «ذکر دقیق اصوات و بیان محاوره» را خصوصیات اصلی ادبیات داستانی جنگ برشمرده و «حماسی بودن»، «حفظ تاریخ»، «عامل انتقال ارزش‌ها به نسل آینده»، «عامل آشنایی کسانی که از جنگ دور بودند» و «ایجاد و ثبت موقعیت‌های خاص جنگ» را، نقش‌های اصلی ادبیات داستانی در تبیین و تثبیت ارزش‌های جنگ می‌داند.⁠[15]

علی مؤذنی در مقاله «نقش ادبیات داستانی در تبیین و تثبیت ارزش‌های جنگ»، به ‌دنبال نقد این ادعا است که به ‌دلیل عظمت دفاع مقدس، هیچ‌یک از قالب‌های هنری توان انعکاس بی‌کم‌وکاست رخدادهای آن را ندارد. مؤذنی با بیان ویژگی‌های ساختار و ارزش‌های دفاع مقدس، ادبیات داستانی را ساختمانی مقاوم برای بیان ارزش‌های جنگ معرفی می‌کند که هر نویسنده با استفاده از آن و از زاویه نگاه خود، می‌تواند بخشی از ارزش‌های جنگ را به ثبت برساند.⁠[16]

پروین داودی‌فر در مقاله «تأثیر رمان جنگ در فضای فکری و فرهنگی جامعه پس از جنگ»، رمان جنگ را یکی از منابعی می‌داند که می‌توان آثار سینمایی و تبلیغی را با اقتباس از آن تولید کرد و بدین ‌طریق بر فرهنگ عمومی جامعه اثر گذاشت.⁠[17]

پس از انتشار این کتاب، نقدهایی از نظر شکلی و محتوایی به آن وارد شد.