هواپیمای توپولف
هواپیمای بمبافکن توپولوف ساخت شوروی سابق است که در دو مدل تی. یو-16 و تی. یو- 22 در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، توسط نیروی هوایی آن کشور برای بمباران اهداف نظامی و غیرنظامی ایران استفاده شد.
هواپیمای بمبافکن توپولف تی. یو- 16 معروف به باجر، اولین پرواز آزمایشی خود را در 1952 انجام داد و از سال 1954 عملیاتی شد.[1] نوعی از باجر با تجهیزات مخصوص به مأموریتهای شناسایی و اکتشافات دریایی نیز اعزام میشود.[2] تی. یو-16 حدود 36 متر طول، حدود 32 متر عرض و 14 متر ارتفاع دارد. حداکثر سرعت آن 992 کیلومتر در ساعت و دارای سقف پروازی حدود 40 هزار پا و برد پروازی 5900 کیلومتر است و توانایی حمل 9000 کیلوگرم مهمات را دارد.[3]
هواپیمای بمبافکن توپولف تی. یو- 22 معروف به بلایندر نیز نخستین پرواز آزمایشی خود را در سال 1961 انجام داد و از سال 1963 عملیاتی شد. این هواپیما، اولین بمبافکن مافوق صوت شوروی بود که از توانایی سوختگیری هوایی نیز برخوردار بود.[4] نوعی از این هواپیما با تجهیزات مخصوص در مأموریتهای شناسایی و کشف هدفهای دریایی نیز به کار گرفته میشود.[5] بلایندر حدود 5/40 متر طول، 23.7 متر عرض و 10.6 متر ارتفاع دارد. حداکثر سرعت این هواپیما 1.4 ماخ و سقف پرواز 60 هزار پا و برد پروازی 6500 کیلومتر است.[6] این هواپیما توانایی حمل هشت هزار کیلوگرم مهمات را دارد.[7]
عراق سال 1961 هواپیماهای توپولف تی. یو-16 را در اختیار گرفت.[8] هواپیماهای تی. یو-22 نیز در سال 1353 (1974) به خدمت نیروی هوایی عراق درآمدند[9] و نخستین مأموریت رزمی توپولوف تی. یو -22 نیز در همان سال، علیه کردهای ناراضی این کشور انجام شد.
عراق قبل از تحمیل جنگ به ایران، دارای 8 فروند تی. یو-16 و 14 فروند تی. یو-22 بود.[10] بمبافکنهای توپولف (در عراق) به حضور مستشاران شوروی در امور پشتیبانی فنی وابستگی داشتند.[11] در اولین روز از آغاز حمله سراسری عراق علیه ایران (31 شهریور 1359)، چهار فروند توپولف تی. یو-22 به فرودگاه بینالمللی مهرآباد و پایگاه یکم شکاری حمله کردند که درنتیجه دو فروند هواپیمای نظامی منهدم شد و خساراتی به سه فروند از هواپیماهای ترابری و تعدادی از آشیانهها وارد آمد.[12] 2 فروند تی. یو-22 به فرودگاه شیراز حمله کردند و 3 فروند تی. یو-16 نیز قصد حمله به اصفهان را داشتند[13] که یک فروند آن در حوالی ایلام توسط پدافند هوایی ایران سرنگون و کلیه خدمه آن کشته شدند.[14]
در 7 آبان 1359، دو فروند هواپیمای توپولف تی. یو-22، به قصد بمباران هوایی اصفهان و تهران وارد آسمان ایران شدند که یکی از آنها اطراف نجفآباد اصفهان با برخورد به کابلهای برق فشار قوی سقوط کرد و دومی نیز توسط پدافند هوایی مستقر در پادگان منظـریه قم سـرنگون شد.[15]
در عملیات والفجر- 8، در بهمن 1364، بمبافکنهای توپولف تی. یو-16 و تی. یو-22 به منظور بمباران مواضع نیروهای ایران به کار گرفته شدند و روز 27 بهمن 1364 یک فروند تی. یو- 22 توسط سایت موشکی هاگ ایران (مستقر در آبادان)[16] ساقط شد.[17]
در ادامه جنگ تحمیلی، هواپیماهای تی. یو- 16 و تی. یو- 22 به موشکهای ضد کشتی آ. اس-6 ساخت شوروی مجهز شدند[18] و عراق به بمبهای سنگین قابل پرتاب از بمبافکنهای توپولوف تی. یو- 16 (ساخت شوروی) نیز دست یافت که حدود 9 هزار کیلوگرم وزن و 4 هزار کیلو تی. ان. تی داشت.[19]
در مجموع ظرفیت حمل بار و دقت بمبافکنهای تی. یو- 22 در عملیاتهای متعارف تفاوت چندانی با دیگر جنگنده بمبافکنهای مدرن نداشت. البته بمبافکنهای تی. یو- 16 چنان آسیبپذیر بودند که ارتش عراق به ندرت از آنها برای عملیات نفوذ در عمق استفاده میکرد.[20]
در سال 1366 نیروی هوایی عراق، چهار فروند بمبافکن بی-6 (نمونه چینی تی. یو- 16) را به همراه 30 تا 50 فروند موشک ضد کشتی کرم ابریشم برای استفاده علیه ناوگان نفتکش و کشتیهای تجاری ایران از چین خرید.[21] این کرم ابریشم از نوع هوا به سطح با نام سی-601 بود.[22] 16 بهمن 1366 در اولین حمله عراق، با استفاده از موشک سی-601 کشتی «ایران انتخاب» هدف قرار گرفت.[23] در کل 14 کشتی حامل نفت ایران، هدف موشکهای سی-601 (هواپیماهای بی-6) قرار گرفتند.[24]
طی هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، چهار فروند بلایندر تی. یو-22 با آتش تامکتها (اف-14) و موشکهای هاگ ایران و 3 فروند تی یو -16 نیز توسط موشکهای راپیر (زمین به هوا) منهدم شدند. سه فروند نیز به شدت آسیب دیدند، اما موفق به فرود اضطراری در عراق شدند.[25]
منابع و ارجاعات
- [1]. نمازی، محمود و دیگران، هواپیماشناسی، تهران، چاپخانه نیروی هوایی ارتش، 1371، ص 252.
- [2]. همان، ص 253.
- [3]. همان، ص 254 و 255.
- [4]. همان، ص 257.
- [5]. همان، ص 258.
- [6]. همان، ص 259.
- [7]. همان، ص 260.
- [8]. بابامحمودی، مهدی، «داستان یک کانوپی، بخش دوم»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 241، مرداد و شهریور 1390، ص 13.
- [9]. بابامحمودی، مهدی، «هشت سال جنگ تحمیلی در آسمان، بخش سیزدهم»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 242، مهر 1390، ص 23.
- [10]. تاریخ نبردهای هوایی دفاع مقدس، ج 1: تا آغاز تهاجم سراسری، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، چ اول، 1393، ص 333.
- [11]. بابا محمودی، مهدی، «داستان یک کانوپی، بخش سوم»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 242، مهر 1390، ص 46.
- [12]. هیئت تدوین تاریخ دفاع مقدس، تقویم مستند عملکرد نیروی الهی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، ج 3، مهر 1359، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1397، ص 10 و 11.
- [13]. ترابی، مجید، «میراژهای عراقی در نبرد: بخش سوم»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 327، فروردین 1399، ص 41.
- [14]. السامرایی، وفیق، ویرانه دروازه شرقی، مترجم: عدنان قارونی، تهران، مرکز فرهنگی سپاه، 1377، ص 57.
- [15]. موسوی، اسماعیل و دیگران، تقویم مستند عملکرد نیروی الهی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، ج 4، آبان 1359، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1397، ص 104 و 105.
- [16]. زاهدی مطلق، ابراهیم، شلیک به آسمان، تهران، سوره مهر، 1396، ص 209 تا 213.
- [17]. بابامحمودی، مهدی، «داستان یک کانوپی، بخش چهارم»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 243، آبان 1390، ص 20.
- [18]. کردزمن، آنتونی و ابراهام واگنر، درسهای جنگ مدرن، جنگ ایران و عراق، مترجم حسین یکتا، ج 2، تهران، نشر مرز و بوم، 1390، ص 512.
- [19]. همان، ص 407 و 408.
- [20]. همان، ص 397.
- [21]. بابامحمودی، مهدی، «داستان یک کانوپی، بخش چهارم»، ص 21.
- [22]. ناویاس، مارتین اس و ای. آر هوتن، جنگ نفتکشها، ترجمه از پژمان پورجباری و رحمت قره، تهران، بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، 1392، ص 312.
- [23]. همان، ص 315.
- [24]. همان، ص 315 و 316.
- [25]. بابامحمودی، مهدی، «داستان یک کانوپی، بخش چهارم»، ص 22.
