آبادان در مهر 1359 به محاصره دشمن درآمد و در نهایت پس از 349 روز در عملیات ثامن‌الائمه (شکست حصر آبادان) نجات یافت.

آبادان از بندرهای استان خوزستان است و از شمال به خرمشهر، از شرق به ماهشهر، از جنوب به خلیج فارس و از غرب به عراق محدود می‌شود. این شهر از سه طرف با رودهای کارون، بهمنشیر و اروندرود و از جنوب نیز با خلیج فارس احاطه شده و به صورت ‌جزیره درآمده است. به دلیل موقعیت جغرافیایی و راهبردی آبادان، این شهر یکی از هدف‌های مهم عراق در هجوم به ایران در 31 شهریور 1359 بود.⁠[1]

با آغاز جنگ تحمیلی، ارتش عراق به علت ناتوانی در عبور از اروندرود و نیز دشواری عبور از سد مدافعان خرمشهر، عملیات اشغال آبادان را با عبور از رودخانه کارون در منطقه مارد و سپس پیشروی به ‌سوی بهمنشیر طراحی کرد.⁠[2] تیپ 6 زرهی عراق در 18 مهر 1359 با برقراری سرپلی از رودخانه کارون تا جاده اهواز - خرمشهر و به عرض 2 کیلومتر، یک پل (شناور) پی.ام.پی بر روی رودخانه نصب کرد، سپس به تقویت منطقه شرق کارون پرداخت و پس از سه روز یعنی در شب بیست و دوم مهر به سمت روستای مارَد در شمال آبادان رفت و آن را به تصرف خود درآورد و صبح روز بعد نیز به سمت جاده ماهشهر - آبادان حرکت و با تصرف این جاده عملاً آبادان را به طور کامل از زمین به محاصره درآورد.⁠[3] بدین‌ترتیب عراق در منطقه شرق کارون سرپل مهمی به دست آورد و با توسعه آن زمینه را برای دسترسی به آبادان فراهم ساخت.⁠[4]

پس از عبور دشمن از کارون، سه خط دفاعی در شرق این رودخانه شامل جبهه آبادان به طول 14 کیلومتر، جبهه دارخوین به طول 50 کیلومتر و جبهه ماهشهر به طول 7 کیلومتر شکل گرفت.⁠[5]

29 مهر 1359، ستاد اروند (فرماندهی نیروهای مسلح در خرمشهر و آبادان⁠[6]) به فرماندهی سرهنگ حسنعلی فروزان فرمانده ژاندارمری کل کشور در ماهشهر تشکیل شد. فرماندهی عملیات آبادان (زیرمجموعه ستاد اروند) نیز بر عهده سرهنگ حسین حسنی سعدی گذاشته شد.⁠[7]

اوایل آبان 1359 و به دنبال محاصره آبادان، گردان 153 لشکر 77 ارتش از طریق دریا و به ‌وسیله هواناو (هاورکرافت) و بالگرد به این منطقه اعزام شد.⁠[8] این یگان روز 9 آبان در منطقه ذوالفقاری آبادان با نیروهای دشمن درگیر و با شکست آن‌ها مانع از سقوط این شهر شد.⁠[9]

مدافعان آبادان در این روزها افراد باقی‌مانده گردان‌های 151 دژ (خرمشهر)، 165 زرهی، 232 تانک (لشکر 92 ارتش)⁠[10] و گردان 153 تیپ 2 لشکر 77 نیروی زمینی ارتش، 200 نفر از تکاوران نیروی دریایی ارتش، 350 نفر نیروهای سپاه پاسداران آبادان، 2 هزار نفر نیروهای بسیج آبادان، 150 تا 200 نفر نیروهای اعزامی از شهرستان‌ها شامل گروه فداییان اسلام تحت فرماندهی سید مجتبی هاشمی،⁠[11] 150 نفر نیروهای کمیته‌های چهارده‌گانه انقلاب اسلامی تهران، 150 نفر نیروهای سپاه پاسداران شیراز، 70 نفر نیروهای ژاندارمری آبادان، تعدادی از نیروهای شهربانی آبادان و قم و در نهایت نیروهای بسیج عشایری استان کهگیلویه و بویراحمد بودند.⁠[12]

با محاصره آبادان، رفت‌وآمدها به این منطقه از طریق بندر امام خمینی (در کنار ماهشهر) انجام می‌گرفت.⁠[13] برای ارسال نیرو و تجهیزات به بندر چوئبده (جنوب شرق آبادان) که در آن زمان نقش مهمی در امدادرسانی به آبادان داشت، چند گروه بسیج شدند؛ لنج‌ها و یدک‌کش‌های مردم، بالگردهای هوانیروز و نیروی دریایی ارتش، شناورهای اداره بندر امام خمینی و هواناوهای (هاورکرافت‌ها) ارتش. در چوئبده مکانی برای نشست‌وبرخاست بالگردها در نظر گرفته شد و با توجه ‌به این که بالگردها گنجایش زیادی داشتند، مهمات، سلاح و رزمندگان را از بندر ماهشهر به آبادان منتقل می‌کردند؛ هنگام برگشت نیز اولویت حمل با مجروحان و بعضاً شهدا و رزمندگانی بود که می‌خواستند به بندر ماهشهر برگردند. در محاصره آبادان، بندر ماهشهر پلی بود که از ماهشهر تا آبادان امتداد داشت.⁠[14]

3 آبان 1359 گردان 144 از لشکر 21 (ارتش) عملیاتی برای آزادسازی جاده اهواز - آبادان و شکستن محاصره آبادان انجام داد که با شکست مواجه شد.⁠[15] 14 آبان 1359، امام خمینی پس از ناتوانی ارتش در عقب راندن دشمن از شرق رودخانه کارون، دستور شکستن حصر آبادان را ابلاغ کردند. به دنبال آن در 20 دی 1359 عملیاتی با نام توکل توسط ارتش و همکاری سپاه پاسداران در جاده ماهشهر - آبادان انجام شد که موفقیتی نداشت.⁠[16]

در دوره محاصره آبادان، ادارات اصلی آن مانند فرمانداری، شهرداری، آب و برق و مخابرات به کار روزانه مشغول بودند،⁠[17] اما به دلیل بمباران‌های مکرر و گلوله‌باران‌های همه‌روزه، وضعیت تأسیسات زیربنایی شهر کاملاً به‌هم‌ریخته بود. منابع تصفیه‌خانه آب شرکت نفت و شهرداری در کناره بهمنشیر آسیب‌دیده و آب شهر قطع شده بود. با اینکه آب شرب تصفیه شده به میزان محدودی به‌وسیله لنج‌ها از راه دریا وارد شهر می‌شد، اما رزمندگان به‌ناچار برای نوشیدن و استحمام از آب رودخانه بهمنشیر استفاده می‌کردند که پر از اجساد متعفن عراقی بود. ایستگاه‌های تقویت برق نیز آسیب‌دیده و برق شهر قطع شده بود. علاوه بر این، نیروهای دشمن با تصرف دو جاده راهبردی آبادان - اهواز و آبادان - ماهشهر خطوط فشار قوی انتقال برق را قطع کرده بودند و به همین دلیل در نقاط حساس شهر از جمله بیمارستان‌ها، ستاد جنگ و برخی مراکز فرماندهی از ژنراتورهای برق استفاده می‌شد.⁠[18] با وجود آن که پالایشگاه آبادان همچنان در آتش می‌سوخت، ولی کارگران پالایشگاه مواد سوختی برای مصرف خودروها از مخازن سالم شرکت نفت تهیه می‌کردند. حتی در مواردی کمبود سوخت شهر اهواز و جبهه‌های اطراف آن نیز از همین مخازن سالم پالایشگاه رفع می‌شد.⁠[19]

به دلیل کمبود مواد غذایی، نیروها مجبور بودند جیره‌های نان خشک و مواد غذایی دیگری که از راه دریا به ‌وسیله لنج‌ها به آبادان وارد می‌شد مصرف کنند. این مواد غذایی با توجه ‌به رطوبت دریا، اغلب کپک‌زده یا فاسد شده بودند. برای مقابله با معضل کمبود مواد غذایی راهکارهایی شکل گرفت؛ فراخوانی صاحبان مغازه‌های مواد غذایی، داروخانه‌ها و نانوایی‌ها، باز کردن مغازه‌ها در حضور آنان و فهرست‌برداری از اجناس و خرید نقدی از صاحبان مغازه‌ها، یکی از این راهکارها بود.⁠[20] مردمی که در روزهای آغازین جنگ، از شهر مهاجرت کرده بودند، با جاگیرشدن در سایر شهرها، برای خارج ‌کردن اسباب و اثاث خود به‌ ماهشهر آمدند و ستاد تخلیه کالا تشکیل شد که وظیفه آن کنترل خروج کالاها و اسباب و اثاث مردم بود.⁠[21]

از روزهای آغازین جنگ، قسمتی از جاده اصلی خرمشهر - آبادان در اشغال ارتش عراق و در تیررس دشمن قرار گرفت و عبور از آن برای نیروهای ایران غیرممکن شد. محل استقرار یگان‌های لشکر 77 ارتش و سایر نیروهای رزمنده در اطراف آبادان به‌گونه‌ای بود که تدارک هوایی پرهزینه و خطرناک بود و تدارک از طریق هور و آبراهه‌های باریک نیز وقت‌گیر و طولانی می‌شد. برای حل این مشکل اوایل تابستان 1360 همزمان با گرم‌ شدن هوا و فروکش‌کردن باران‌های موسمی، گردان مهندسی رزمی لشکر 77 خراسان ارتش با همکاری جهاد سازندگی استان فارس با حمل حدود پنج هزار کامیون شن، جاده جدیدی در پشت خطوط دفاعی ایجاد کردند. این مسیر که جاده وحدت نام‌گذاری شد، اوایل مرداد 1360 به پایان رسید و آبادی ابوشانک در ساحل رودخانه بهمنشیر را به حوالی سه‌راهی شادگان (کیلومتر 17 جاده آبادان - ماهشهر) وصل کرد. با ایجاد این راه، جابه‌جایی تجهیزات و نفرات به آبادان سریع‌تر انجام گرفت.⁠[22]

اسفند 1359، لشکر 77 مسئولیت فرماندهی منطقه آبادان و خرمشهر را بر عهده گرفت و طرحی برای شکست حصر آبادان برنامه‌ریزی شد.⁠[23] بر اساس این طرح که به عملیات ثامن‌الائمه معروف شد، تیپ 1 و 2 و 3 لشکر 77 همراه با یگان‌هایی از سپاه پاسداران مأموریت آزادسازی مناطق اشغالی شرق رود کارون را بر عهده گرفتند.⁠[24] با آغاز عملیات در بامداد 5 مهر 1360، تیپ 1 این لشکر از منطقه ذوالفقاری، تیپ 2 از فیاضیه و تیپ 3 از دارخوین به دشمن حمله کردند و پس از 2 روز نبرد، قوای دشمن را از شرق کارون، بیرون راندند. در پایان این عملیات اسرای عراقی در برابر فرماندهان عالی‌رتبه ارتش ایران رژه رفتند و سرتیپ سیدشهاب‌الدین جوادی فرمانده عملیات و فرمانده لشکر 77 به زبان عربی برای اسرا سخنرانی کرد.⁠[25] بدین ترتیب آبادان پس از 349 روز از محاصره خارج شد.⁠[26]

پیش‌ازاین در دوره ریاست‌جمهوری بنی‌صدر، دو عملیات برای شکستن حصر آبادان انجام شده بود و موفقیت‌آمیز نبود. پس از کنار گذاشتن بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا در 1 تیر 1360 و سپس فرمان امام خمینی مبنی بر شکست حصر آبادان در 14 آبان 1359، این عملیات مشترک بین سپاه و ارتش و نیروهای مردمی انجام شد و منجر به شکست حصر آبادان پس از 349 روز شد.⁠[27]