کتاب «یادداشت‌هاى سفر شهید صیاد شیرازى؛ مأموریتهای میدانی گروه معارف جنگ» مجموعه یادداشت‌های محسن کاظمی از سفرهای نُه‌گاه هیئت معارف جنگ ارتش جمهوری اسلامی ایران، به مناطق عملیاتی جنگ تحمیلی است.

با پایان جنگ تحمیلی و به منظور انتقال معارف و تجربیات جنگ به دانشجویان دانشگاه افسری امام علی «ع»، در 9 خرداد 1374، هیئت معارف جنگ، به ابتکار سپهبد علی صیاد شیرازی (شهید) تشکیل شد.⁠[1]

هیئت معارف جنگ در طول سال‌های 1374 تا 1377، در 9 سفر به مناطق عملیاتی شمال غرب، غرب و جنوب کشور، به ثبت وقایع دفاع مقدس پرداخت. در این سفرها، محسن کاظمی (نویسنده)، به ‌عنوان وقایع‌نگار، همراه هیئت حضور داشت. کتاب «یادداشت‌هاى سفر شهید صیاد شیرازى؛ مأموریتهای میدانی گروه معارف جنگ»، بخشی از یادداشت‌های او از این سفرهاست که در سال 1378 و پس از شهادت علی صیاد شیرازی، توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد.

کتاب در 309 صحفه، در قطع رقعی و با جلد نرم منتشر شده است. جلد کتاب، با پس‌زمینه قهوه‌ای روشن و تصویری از مرزهای ایران و عراق است. در میانه جلد، عنوان کتاب، نام نویسنده، نوبت چاپ و نشان انتشارات درج شده است. در قسمت انتهایی جلد نیز تصویری از علی صیاد شیرازی قرار گرفته است.

کتاب از یک «مقدمه» (11-7) و 11 بخش «مأموریت به کردستان» (27-11)، «مأموریت به آذربایجان غربی» (75-27)، «مأموریت به خوزستان» (103-75)، «مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (1)» (139-103)، «مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (2)» (167-139)، «مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (3)» (195-167)، «اردوی دانشجویی دانشگاه افسری امام علی «ع» (به منطقه عملیاتی طریق‌القدس)» (221-195)، مأموریت به منطقه عملیاتی فتح‌المبین» (251-221)، «اردوی دانشجویی دانشگاه افسری امام علی «ع» (به منطقه عملیاتی فتح‌المبین)» (275-251)، «عکسها» (293-275) و «نمایه» (309-293) تشکیل شده است. کوتاه‌ترین بخش کتاب «مقدمه» و طولانی‌ترین بخش آن «مأموریت به آذربایجان غربی» است.

نویسنده کوشیده است در خلال گزارش‌های خود از عملکرد هیئت، ابعاد عرفانی، عبادی، فرهنگی و مدیریتی صیاد شیرازی را به تصویر بکشد. از سایر اعضا و همراهان هیئت، سخنی به میان نیامده است، مگر آنکه به شناخت شخصیت صیاد شیرازی کمک می‌کرده است.

توجه به مسائل عبادی، پرهیز از تشریفات، رعایت حقوق نیروهای تحت امر، رعایت حق‌الناس و رسیدگی به مشکلات معیشتی نیروها، از ویژگی‌های شخصیتی صیاد شیرازی است که نویسنده در این کتاب، آنها را مورد توجه قرار داده است.

نویسنده در ابتدای مقدمه کوتاه خود، از آرزوی دیدار با «فاتحان عارف جبهه‌های جنگ» سخن گفته که به‌ خاطر کمی سن، به آن دست نیافته و «فرصت طلایی» حضور در کنار صیاد شیرازی را «عطیه‌ای الهی» دانسته است. ادامه مقدمه کتاب، به مختصری از تاریخچه هیئت معارف جنگ و نحوه نگارش کتاب اختصاص یافته است.

بخش اول کتاب، «مأموریت به کردستان» است که از چهارشنبه 1 شهریور 1374 آغاز و تا جمعه 3 شهریور 1374 ادامه می‌یابد. در این مأموریت، هیئت با سفر به «گردنه صلوات‌آباد»، «پادگان شهید بهشتی» و «ارتفاعات خلیچان» به مستندسازی وقایع در این مناطق می‌پردازد. نویسنده در خلال یادداشت‌های این فصل، مخاطب را با مأموریت اصلی هیئت در این سفرها، آشنا می‌کند؛ با این توضیح که هیئت در سفرهای 2 تا 4 روزه خود به مناطق عملیاتی، به ثبت کلیات وقایع پرداخته و در جلسات هفتگی که در شهر تهران برگزار می‌شد، جزئیات وقایع توسط افراد مطلع از نیروهای ارتش و سپاه تکمیل می‌گردید.

«مأموریت به آذربایجان غربی»، دومین بخش کتاب است که یادداشت‌های 3 آبان 1374 تا 5 آبان 1374 را شامل می‌شود. در این بخش، هیئت با سفر به مناطق عملیاتی «دره شهدا»، «سه‌راهی آغ‌بلاق»، «نقده- اشنویه»، «ارتفاعات جلدیان»، «میاندوآب»، «ارتفاعات ساری‌قمیش» و «بوکان» در شمال غرب کشور، به ثبت وقایع جنگ می‌پردازد.

در این بخش، نویسنده از زبان صیاد شیرازی، به شیوه کار هیئت می‌پردازد. هیئت بر اساس تأکید آیت‌الله خامنه‌ای بر ادامه فعالیت، 2 روز در ماه را به سفر مناطق عملیاتی اختصاص داده تا با حضور مستقیم در منطقه و بیان خاطرات و ضبط مصاحبه‌ها، زمینه‌ساز تدوین بخشی از تاریخ دفاع مقدس شود. صیاد شیرازی در سخنان خود تأکید می‌کند فعالیت در هیئت معارف جنگ افتخاری بوده و اعضا در مأموریت‌ها به سبک جبهه کار کرده و شب و روز نمی‌شناسند.

بخش سوم «مأموریت به خوزستان» است که چهارشنبه 29 آذر 1374 تا جمعه 1 دی 1374 را شامل می‌شود. اعضای هیئت در این مأموریت که مقدمه مأموریت‌های بعدی به استان خوزستان است، با حضور در «کارخانه لاستیک‌سازی دزفول»، «قرارگاه گلف»، «شرکت مجتمع فولاد اهواز»، «قرارگاه زرگان»، به چگونگی طرح‌ریزی عملیات طریق‌القدس (8 آذر 1360) و شرح قرارگاه‌ها و تشکیل آنها پرداختند.

«مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (1)» بخش چهارم است که یادداشت‌های چهارشنبه 23 اسفند 1374 تا جمعه 25 اسفند 1374 را شامل می‌شود. در این مأموریت، علاوه بر فرماندهان ارتش، جمعی از فرماندهان جهاد سازندگی و سپاه پاسداران ازجمله سردار علی فضلی و سردار محمدرضا زاهدی (شهید)، هیئت را همراهی می‌کردند. هیئت در این سفر، با حضور در «قرارگاه زرگان»، «حمیدیه»، «تپه‌های الله‌اکبر»، «ارتفاعات دارالشیاع»، «تپه نبعه»، «دهلاویه»، به ثبت بخش اول از وقایع عملیات طریق‌القدس پرداختند.

بخش پنجم، «مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (2)» نام دارد که یادداشت‌های روز سه‌شنبه 15 آبان 1375 تا جمعه 18 آبان را دربر می‌گیرد. در این مأموریت نیز همانند مأموریت قبلی، فرماندهان سپاه پاسداران و جهاد سازندگی از جمله علی فضلی، محمدرضا زاهدی و مرتضی قربانی، هیئت را همراهی می‌کردند. هیئت در این مأموریت با حضور در «پادگان زرگان»، «ارتفاعات الله‌اکبر»، «دهلاویه»، «پل سابله»، «جاده پیروزی»، «ارتفاعات دارالشیاع» و «بیمارستان صحرایی امام حسن «ع»»، به ثبت بخشی دیگر از وقایع عملیات طریق‌القدس پرداختند.

در بخش ششم با عنوان «مأموریت به منطقه عملیاتی طریق‌القدس (3)»، یادداشت‌های سه‌شنبه 11 دی 1375 تا پنج‌شنبه 13 دی 1375 آمده است. در این مأموریت، هیئت در تکمیل سه مأموریت پیشین خود در خوزستان، با حضور در «پادگان زرگان»، «بیمارستان صحرایی امام حسن «ع»»، «هفت‌تپه»، «شوش»، «قرارگاه فجر»، «قرارگاه نصر»، «نهر عبید»، «تنگه چزابه»، به ثبت وقایع عملیات طریق‌القدس در محدوده پل سابله و پاتک دشمن در تنگه چزابه پرداختند. بررسی مقدمات و ثبت بخشی از وقایع عملیات فتح‌المبین (2 فروردین 1361)، از دیگر فعالیت‌های هیئت در این مأموریت بود.

«اردوی دانشجویی دانشگاه افسری امام علی «ع» (به منطقه عملیاتی طریق‌القدس)» عنوان هفتمین بخش از کتاب است که به یادداشت‌های چهارشنبه 24 بهمن 1375 تا شنبه 27 بهمن 1375 اختصاص دارد. در این سفر که با حضور 600 نفر از دانشجویان دانشگاه افسری امام علی «ع» انجام شد، شرکت‌کنندگان در اردو، در «پادگان زرگان»، «ارتفاعات الله‌اکبر»، «جاده پیروزی»، «پل سابله»، «بیمارستان صحرایی امام حسن «ع»»، «دهلاویه»، «تنگه چزابه» و «ارتفاعات دارالشیاع» حضور یافته و اعضای هیئت، نتایج تحقیقات خود در خصوص مراحل مختلف عملیات طریق‌القدس را که طی 4 سفر قبلی به استان خوزستان به آن دست یافته بودند، با دانشجویان به اشتراک گذاشتند.

هشتمین بخش، «مأموریت به منطقه عملیاتی فتح‌المبین» است که یادداشت‌های سه‌شنبه 17 تیر 1376 تا جمعه 20 تیر 1376 را دربر می‌گیرد. هیئت معارف در ششمین سفر خود به خوزستان، به تکمیل بررسی‌های خود در دی‌1375 پرداخته و با حضور در «قرارگاه عین‌خوش»، «دزفول»، «قرارگاه کربلا»، «پل عبدالخان»، «روستای هفت‌تپه»، «منطقه سبزآب»، «جاده اندیمشک- شوش»، «سه‌راهی دهلران»، «سایت نیروی هوایی»، «قرارگاه فجر»، به ثبت دیگر وقایع عملیات فتح‌المبین پرداختند.

نهمین بخش، یادداشت‌های «اردوی دانشجویی دانشگاه افسری امام علی «ع» (به منطقه عملیاتی فتح‌المبین)» را از سه‌شنبه 29 اردیبهشت 1377 تا جمعه 1 خرداد 1377 شامل می‌شود. نویسنده در این سفر که آخرین حضور خود در مأموریت‌های هیئت معارف است، به همراه دانشجویان دانشگاه افسری امام علی «ع»، در «تپه کوت کاپن»، «ارتفاعات دال پری»، «چیلات»، «ارتفاعات میش داغ»، «تنگ رقابیه» و «رادار صلیبی‌ خات» حاضر شده و اعضای هیئت، یافته‌های خود را در خصوص عملیات فتح‌المبین برای دانشجویان شرح دادند.

در بخش دهم، نویسنده گزیده‌ای از عکس‌های سفر خود را، ضمیمه یادداشت‌ها کرده است.

بخش یازدهم کتاب نیز به نمایه اختصاص دارد.

نویسنده 19 سال بعد از چاپ نخست کتاب، در مصاحبه‌ای، به ماجرای انتشار آن پرداخته است. محسن کاظمی در این مصاحبه اشاره می‌کند که ابتدا قرار نبوده این یادداشت‌ها به‌ صورت رسمی منتشر شود و پایان هر سفر، آنها را در اختیار حفاظت اطلاعات ارتش قرار می‌داده، اما پس از شهادت سپهبد صیاد شیرازی و به منظور ادای دین به این شهید، این یادداشت‌ها را از ارتش تحویل گرفته و بخشی از آن‌ها را منتشر کرده است.⁠[2]

کتاب «یادداشت‌های سفر شهید صیاد شیرازی» در سال 1397، برای بار ششم، توسط انتشارات سوره مهر تجدید چاپ شده است.