عملیات خیبر اولین عملیات آبی خاکی نیروهای مسلح ایران با برنامه‌ریزی قرارگاه خاتم‌الانبیاء «ص» درمنطقه جبهه جنوبی- هورالهویزه بود که توسط دو قرارگاه کربلا و نجف اجرا شد و پایه‌گذار عملیات‌های بدر، والفجر 8 و کربلای 5 شد.

پس از عملیات رمضان، منطقه رملی فکه و منطقه آب‌گرفته هور، برای نبرد با دشمن مورد مطالعه قرار گرفت و به‌ ترتیب عملیات والفجر مقدماتی و خیبر در این مناطق اجرا شد.⁠[1] هدف عملیات خیبر انهدام نیروهای سپاه سوم عراق و تأمین جزایر مجنون شمالی و جنوبی و ادامه تک از جزایر و محور طلائیه به سمت نشوه و الحاق با نیروهای محور زید بود و در نظر بود خشکی شرق دجله از طریق هور تصرف شود و امکان تقویت سپاه سوم عراق از مسیر شمال از بین برود.⁠[2]

منطقه عملیاتی خیبر در شرق رودخانه دجله و داخل هورالهویزه واقع شده و از شمال به العزیر و از جنوب به القرنه- طلائیه و یک محور در زید محدود است و جزایر مجنون شمالی و جنوبی وتأسیساتی شامل دکل‌های برق، دکل‌های تقویتی رادیو تلویزیون وکارخانه‌های کاغذ‌سازی و چاه‌های نفت در این منطقه وجود دارند.⁠[3]

برای اجرای عملیات دو محور مستقل هورالهویزه و زید در نظر گرفته شد.⁠[4] هورالهویزه یا هورالعظیم منطقه‌ای باتلاقی در جنوب‌ غربی هویزه است و 100 کیلومتر با اهواز فاصله دارد.⁠[5] زید پاسگاهی در شمال منطقه عمومی شلمچه در غرب جاده اهواز – خرمشهر، از محورهای هجوم اولیه عراق و از راه های دستیابی به جاده اهواز – خرمشهراست.⁠[6]

در محور هور، قرارگاه نجف (سپاه پاسداران) و در محور زید، قرارگاه کربلا (ارتش) مأمور اجرای عملیات بودند، با این تفاوت که عملیات اصلی و تعیین‌کننده در هور انجام می‌شد و هدایت و فرماندهی عملیات به عهده قرارگاه خاتم‌الانبیاء بود.⁠[7] در محور هور، 5 هدف العزیر، القرنه، جزایر مجنون شمالی و جنوبی، نشوه و طلائیه تعیین شد و سپاه پاسداران، قرارگاه‌های نصر، حدید، حنین، فتح و بدر را برای اجرای عملیات تشکیل داد؛ در محور زید، ارتش با لشکرهای 21، 77 و 28 پیاده و لشکر 81 زرهی و لشکر16 و 92 زرهی و سپاه پاسداران با لشکرهای 14 امام‌حسین «ع» و 7 ولی‌عصر«عج» و تیپ زرهی 72 محرم تحت امر قرارگاه کربلا (ارتش) آماده عملیات شدند.⁠[8]

یک روز قبل از اجرای عملیات نیروهای خودی وارد هور شدند و برای انهدام کمین نیروهای عراق تا حد ممکن در آبراه‌ها پیشروی کردند. عملیات ساعت 21:30 روز 3 اسفند 1362 با رمز یا رسول‌الله «ص» و در سه مرحله آغاز شد.

 در مرحله اول، رزمندگان در تنگه و شهر القرنه، روی جاده راهبردی بصره- العماره و جزایر مجنون مستقر شدند. عراق در این مرحله در شهر العماره وضعیت فوق‌العاده اعلام کرد و با جمع‌آوری نیرو آنها را به منطقه عملیاتی اعزام‌ نمود.⁠[9]

در مرحله دوم تصمیم پیشروی از منطقه جفیر تا طلائیه و در نهایت شهر نشوه بود که با اقدامات نیروهای عراق میسر نشد.⁠[10] دشمن از عملیات در طلائیه آگاه شده بود و پس از کشف اهداف عملیات و محورهای اصلی تک، تلاش کرد حوالی جاده بصره- العماره را پاکسازی کند و سپس روی طلائیه متمرکز شد. با آن که محور جاده طلائیه تا 6 کیلومتر در اختیار نیروهای خودی بود و یک تیپ از عراق متلاشی شده بود، وسعت کم منطقه مانور و آتش سنگین عراقی‌ها، امکان پیشروی و الحاق با محور جزایر مجنون را غیرممکن کرد و از ادامه عملیات در طلائیه صرف‌نظر شد. بر همین اساس مرحله سوم عملیات با هدف تثبیت موقعیت خودی در جزایر مجنون انجام شد.⁠[11] کوتاه‌ترین فاصله خط اول خودی تا خشکی در این عملیات آبی خاکی بیش از 13 کیلومتر بود، بنابراین امکان پشتیبانی زمینی وجود نداشت و تلاش یگان دریایی تازه‌تأسیس سپاه (قرارگاه نوح نبی) که وظیفه ترابری در هور و پشتیبانی یگان‌های عمل‌کننده قرارگاه‌های کربلا و نجف را برعهده داشت و هم تلاش هوانیروز پاسخگوی نیازمندی‌ نیروهای خودی نبود. از طرف دیگر دشمن به‌ طور گسترده منطقه عملیات را با بمب‌های شیمیایی از نوع بمب‌های سولفوری گازهای تاول‌زای خردل و گاز عصبی تابون بمباران کرد. به این دلایل امکان تثبیت کامل منطقه میسر نشد و تنها به تثبیت جزایر مجنون اکتفا شد.⁠[12]

هوانیروز در این عملیات با 1300 ساعت پرواز و با استفاده از 90 فروند انواع بالگرد، جابجایی 20000 نیروی پیاده و حمل 200 تن انواع مهمات سلاح‌های سنگین و سبک و تخلیه 2000 مجروح و شهید عملیات را پشتیبانی کرد.⁠[13]

 در این عملیات دست راست حسین خرازی فرمانده لشکر امام حسین «ع» سپاه پاسداران که در خط مقدم بود بر اثر اصابت ترکش قطع شد و حاج محمدابراهیم همت، فرمانده لشکر 27 محمدرسول‌الله «ص» و اکبر زجاجی، معاون اول لشکر 27 و حمید باکری جانشین فرمانده لشکر 31 عاشورا به شهادت رسیدند.⁠[14]

در سه مرحله عملیات خیبر، 23 یگان دشمن از 20 تا 100درصد منهدم شد و 16140 نفر از نیروهای عراقی کشته، زخمی و اسیر شدند. در بین اسرا علاوه بر افسران و درجه‌داران و سربازان جیش‌الشعبی عراق، عده‌ای مزدور از کشورهای مصر، سودان، مراکش و سومالی وجود داشتند. 330 دستگاه تانک و نفربر، 6 هواپیما، 9 بالگرد و 200 خودرو و تعداد زیادی سلاح‌های سبک و سنگین دشمن منهدم شد.⁠[15] 40 دستگاه تانک و نفربر، 20 دستگاه خودرو و ده‌ها عراده توپ پدافند هوایی و تعدادی زاغه مهمات به‌ همراه مقادیری تجهیزات به غنیمت نیروهای خودی درآمد.⁠[16] 1180 کیلومتر مربع شامل 1000 کیلومتر مربع از هور، 140 کیلومتر مربع از جزایر و 40 کیلومتر مربع از منطقه طلائیه تصرف شد و دسترسی به چاه‌های نفت این منطقه میسر گردید.⁠[17] در عملیات خیبر 1800 نفر از نیروهای خودی شهید و 15000 نفر مجروح شدند. بر اثر حملات شیمیایی نیز 40 نفر شهید و 2500 نفر مصدوم شدند. 3 بالگرد شنوک هوانیروز منهدم شد و بر اثر حمله یک میگ عراقی به یکی از این سه بالگرد، 33 سرنشین رزمنده بسیجی شهید شدند.⁠[18]

عملیات خیبر با عملیات‌های قبلی ایران تفاوت داشت. فضای درگیری و سازمان یگان‌های درگیر و طرح‌ریزی عملیات و شیوه‌های جنگی آن، ابتکار رزمندگان بود. به طور مثال برای اجرای این عملیات یگان‌های پیاده سپاه پاسداران ظرف 2 ماه به یگان‌های آبی خاکی تبدیل شدند. هرکدام از این یگان‌ها 50 تا 100 قایق در اختیار داشتند و به نیروهای خود سکان‌داری و حرکت در آب آموزش دادند. به دلیل تجهیز نبودن بالگردهای ایران به دوربین دید در شب، خلبانان هوانیروز، نیروی هوایی و نیروی دریایی در باتلاق گاوخونی تمرین‌های پرواز در شب انجام ‌دادند.⁠[19] از ویژگی‌های عملیات خیبر، بسیج سراسری 250 گردان رزمنده و طراحی عملیات در اختفای کامل بود.⁠[20] همچنین استفاده از پل خیبر به طول 13 کیلومتر و عرض 4 متر حاصل مطالعات و طراحی مرکز تحقیقات مهندسی جنگ جهاد سازندگی و تلاش جهادگران در این عملیات بود که به حفظ جزایر مجنون انجامید. خودروهای سبک می‌توانستند با سرعت 20 کیلومتر از روی این پل عبور کنند و این برای انتقال نیرو و مهمات بسیار حائز اهمیت بود.⁠[21]

هدف اصلی عملیات خیبرکه بستن جاده بصره- العماره بود حاصل نشد، ولی منطقه‌ای در آبگرفتگی هور به وسعت هزار کیلومتر مربع به همراه جزایر مجنون شمالی و جنوبی به تصرف رزمندگان ایران درآمد.⁠[22]