آستان قدس رضوی
آستان قدس رضوی، در پشتیبانی از جبهههای جنگ تحمیلی، بسیج نیروها و بازسازی مناطق جنگی نقش پررنگی داشت.
پیکر مطهر امام رضا «ع» کنار قبر هارونالرشید و زیر قبه وی (بقعة هارونی) به خاک سپرده شد.[1] مدفن مطهر امام رضا «ع»، همواره کانون معنویت و زیارتگاه شیعیان و گروههایی از اهل سنت بوده است.[2] پیش از حکومت صفویه، ادارة بقعة رضوی با نقیبان سادات بود، اما شاه طهماسب صفوی، متولیان دیگر تعیین کرد. آستان قدس رضوی، نهاد اداره کننده حرم امام رضا «ع»، موقوفات و مؤسسات وابسته به آن است؛ این اصطلاح از دوره صفویه پدیدآمد.[3] در دورة قاجار به علت فساد متولیان، ادارة آستان دچار اختلال شد.[4] در دورة پهلوی، تولیت آستان به نام شاه بود و فردی از رجال حکومتی با عنوان نایبالتولیه، آن را اداره میکرد.[5]
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، امام خمینی در 15 فروردین 1359، آیتالله عباس واعظ طبسی را به تولیت آستان قدس برگزید. در این دوره تحولات و ساخت و سازهای بسیاری صورت گرفت؛ رواقها و صحنهای جدید ساخته شد و این آستان در امور فرهنگی، درمانی، کشاورزی، دامداری و... گامهایی برداشت و کارخانههایی در مشهد و دیگر شهرها تأسیس کرد.[6]
در جنگ تحمیلی، آستان قدس با تکیه بر درآمدهای وقفی، نذورات مردمی و ظرفیتهای تولیدی زیرمجموعههای خود، به یک بازوی قدرتمند برای دفاع مقدس تبدیل شد و عموم مردم آستان قدس رضوی را خزانهای برای پشتیبانی خطوط نبرد میدانستند. این نهاد در حوزه تبلیغات و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت نیز نقش داشت؛[7] پشتیبانی مادی و فرهنگی از جبههها، بازسازی مناطق آسیب دیده در جنگ و حمایت از مهاجران جنگ تحمیلی و ایثارگران، از جمله فعالیتهای این مرکز در دفاع مقدس بود. زمین مقر سپاه پاسداران مشهد و پادگان این نهاد نیز توسط آستان قدس واگذار شد.[8]
کمکهای مادی ارسالی به جبهههای نبرد از آغاز جنگ تحمیلی تا پایان ادامه داشت و شامل اقلام نقدی، غیرنقدی و لوازم مورد نیاز رزمندگان بود.[9] هر یک از کارخانجات آستان قدس نیز کمکرسانی مستقلی به جبههها داشتند.[10]
در 2 سال پایانی جنگ تحمیلی، دفتر «جبهه و جنگ» آستان قدس رضوی، متولی فعالیتهای مرتبط با جبهه و جنگ آستان شد و وظیفه ثبت سابقه برای شهدا، رزمندگان و ایثارگران و سرکشی از خانوادههای آنها را از سوی آستان قدس بر عهده گرفت. فعالیتهای این دفتر متنوع بود. گاهی میزبان ایثارگران برای صرف غذا در مهمانسرای حضرتی بود. گاهی به ایثارگران در قالب گروههای «انصارالمجاهدین» سرکشی میکردند. گاهی نیز اقلام خوراکی و سایر نیازمندیها به خانواده ایثارگران تحویل میشد.[11]
رزمندگان و فرماندهان جنگ پیش از عملیاتها به حرم امام رضا «ع» مشرف میشدند.[12] در عملیات والفجر 8 نیز، اهتزاز پرچم متبرک حضرت رضا «ع» (اهدایی آستان) در پیشاپیش رزمندگان، به آنان روحیه دو چندان بخشید و پس از فتح فاو، این پرچم بر مناره مسجد شهر نصب شد.[13]
رزمندگان استان خراسان از پادگان شهید رستمی در خیابان کوهسنگی حرکت کرده و پای پیاده به سمت حرم مطهر میرفتند. شبهای چهارشنبه، مجروحان جنگ تحمیلی که در بیمارستانهای مشهد بستری بودند به حرم آورده میشدند.[14] طواف شهدا بر گرد ضریح، به یکی از فرهنگهای دفاع مقدس تبدیل شده بود. مردم، شهدا را تا صحن امام رضا «ع» مشایعت میکردند تا در حرم مطهر، بهشت رضا یا خواجه ربیع به خاک سپرده شوند. رزمندههای غیرمشهدی پس از عملیات و در مدت مرخصی، راهی مشهد میشدند. جانبازان جنگ تحمیلی نیز برای زیارت به مشهد آورده میشدند و مقداری از غبار ضریح مطهر و نقل و نبات متبرکه به آنها اهدا میشد.[15]
آستان قدس رضوی ضمن حمایت از مهاجرین جنگ تحمیلی، از نظر غذا و اسکان، پیگیر حل مشکلات آنها نیز بود.[16] به طور مثال در سال1361 مهمانسرای حضرتی شماره 7 آستان به مهاجرین جنگ تحمیلی اختصاص یافته بود.[17] از دیگر اقدامات آستان قدس رضوی در دفاع مقدس، بازسازی هویزه است. هویزه، پس از 16 ماه اشغال، در 18 اردیبهشت 1361 آزاد شد. در مدت اشغال، شهر کاملاً تخریب شده بود.[18] در 12 خرداد 1361، امام خمینی «ره» دستور بازسازی مناطق جنگی را صادر کرد.[19] تولیت آستان قدس به امام پیشنهاد کرد بازسازی شهر را به آنان بسپارند.[20] امام ضمن موافقت، آستان را برای بازسازی اولی دانستند[21] و ستاد بازسازی هویزه، بازسازی شهر را آغاز کرد.[22] در زمان بازسازی، شهر بارها هدف موشک قرار گرفت و به منازل بازسازی شده خسارت وارد شد؛ 6 نفر نیز شهید شدند.[23] شهر جدید هویزه که 3 برابر شهر ویران شده بود،[24] در 22 شهریور 1364 افتتاح شد.[25] آستان قدس به بازسازی خرمشهر نیز کمک کرد.[26]
همکاریهای آستان قدس رضوی با جبهه برای اعزام نیرو نیز تقریباً همة ابعاد را شامل میشد. برای آموزش نیروهای داوطلب، باغ بیلدر (شهرستان طرقبه و شاندیز) در اختیار بسیج قرار داده شده بود و نیروهای آستان قدس نیز جزو نیروهای اعزامی بودند. تأمین بخشی از نیروهای متخصص برای ماشینآلات راهسازی نیز با آستان قدس بود. از کارخانههای زیرمجموعه آستان قدس نیروهای داوطلب از نگهبان ساده تا جوشکار، برقکار و مکانیک به جبههها اعزام میشدند.[27]
در جنگ تحمیلی 2.152 نفر از کارکنان آستان قدس رضوی به جبهه اعزام شدهاند. از این افراد، 49 نفر شهید، 31 نفر جانباز، 5 نفر آزاده و 20 نفر جاویدالاثر هستند. این ایثارگران، از کارکنان کارخانهها و مزارع وابسته، کارمند یا خدمه سازمان مرکزی و دانشجویان مؤسسات آموزشی وابسته به آستان بودند.[28]
در 29بهمن1361، در نماز جمعه مشهد، منافقین اقدام به ترور تولیت آستان قدس رضوی کردند که موفق نبود.[29] در عاشورای سال 1373 ش نیز، انفجار بمب در حرم رضوی توسط منافقین، به شهادت 27 نفر و مجروحیت 141 نفر انجامید.[30]
در سالهای پس از جنگ نیز، آستان قدس رضوی اقدماتی در حوزه دفاع مقدس انجام داد؛ ساخت یادمان شهدای شلمچه که در 24 خرداد 1383افتتاح شد، از آن جمله است.[31] همچنین حدود 13.294منبع اطلاعاتی در حوزه دفاع مقدس شامل کتابهای چاپی و غیرچاپی اعم از منابع دیداری و شنیداری و الکترونیکی در کتابخانه مرکزی آستان قدس گردآوری شده و آرشیو تاریخ شفاهی آستان نیز با سه پروژه مصاحبه آزادگان، جانبازان و ایثارگران دوران جنگ تحمیلی، لشکر77 خراسان و تاریخ شفاهی بازسازی هویزه به موضوع دفاع مقدس پرداخته است.[32]
از 15 فروردین 1398نیز، حجتالاسلام احمد مروی، به تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد.[33]
منابع و ارجاعات
- [1]. موسوی بجنوردی، محمدکاظم، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 1، مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، چ دوم، 1374، ص340.
- [2]. حداد عادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، ج 20، بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1394، ص 91.
- [3]. برجی، یعقوبعلی، دانشنامه امام رضا علیهالسلام، ج 1، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، 1395، ص 110.
- [4]. موسوی بجنوردی، محمدکاظم، ص 349.
- [5]. شعبانیپور، شهناز و دیگران، «ساختار اداری و نحوة ادارة آستان قدس رضوی در عصر پهلوی»، فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی محلات، سال15، ش 58، پاییز 1399، ص 146.
- [6]. عطاردی قوچانی، عزیزالله، فرهنگ خراسان، ج 7، انتشارات عطارد، پاییز 1381، ص 545.
- [7]. مزینانی، سیدعلی و علی میرهاشمی، «بررسی اسنادی عملکرد آستان قدس رضوی در هشت سال جنگ تحمیلی (پشتیبانی، تبلیغات، امور مهاجرین جنگی، اعزام نیرو، ایثارگری)»، نشریه علمی تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، سال پنجم (دوره جدید)، ش 9، بهار و تابستان 1402، ص 281.
- [8]. همان؛ ماهنامه فرهنگی تاریخی شاهد یاران، ش 137-138، دوره جدید، اسفند 1395/ فروردین 1396، ص 78.
- [9]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، مسافران آفتاب (ویژه شهدای آستان قدس رضوی)، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، تابستان، 1391، ص 15.
- [10]. مزینانی، سیدعلی و علی میرهاشمی، همان، ص 282 و 283.
- [11]. همان، ص 287.
- [12]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، همان، ص 16.
- [13]. همان، ص 16 و 17.
- [14]. پایگاه اینترنتی آستان نیوز، «امام رضا (ع) در یاد شهدای دفاع مقدس»، https://news.razavi.ir/001SDr.
- [15]. روزنامه شهرآرا، ش 4043، چهارشنبه 5 مهر1402، ص 15.
- [16]. روزنامه قدس، ویژهنامه «یار صادق انقلاب»، ش 8351، شنبه 14 اسفند 1395، ص 38.
- [17]. مزینانی، سیدعلی و علی میرهاشمی، همان، ص 285.
- [18]. سکندری، علیجان، و غلامرضا آذری خا کستر، «آستان قدس رضوی و نوسازی هویزه (با تأکید بر اسناد و تاریخ شفاهی)»، پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال اول، ش دو، دوره جدید، پاییز و زمستان 1401، ص 104.
- [19]. خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج 16، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ پنجم، 1389، ص 284.
- [20]. حیدری، زهرا، هویزه، سازمان هنری و ادبیات دفاع مقدس، تهران، 1393، ص 89.
- [21]. حبیبی، ابوالقاسم، روزشمار جنگ ایران و عراق (آزادسازی خرمشهر-پایان رویای تجزیه ایران)، ج 19، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1398، ص 563.
- [22]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، همان، ص 19.
- [23]. روزنامه قدس، ویژهنامه «رواق»، ش 803، شنبه 16 دی 1402، ص 2.
- [24]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی- خوزستان در جنگ، تهران، نشر صریر، چ پنجم، 1389، ص 126.
- [25]. سکندری، علیجان، و غلامرضا آذری خا کستر، همان، ص 119.
- [26]. روزنامه کیهان، ش 11900، شنبه 4 تیر 1362، ص 8.
- [27]. مزینانی، سیدعلی و علی میرهاشمی، همان، ص 284.
- [28]. همان، ص 289.
- [29]. هاشمی، فاطمه، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی سال1361 (پس از بحران)، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، چ دوم، 1380، ص 395.
- [30]. عطاردی قوچانی، عزیرالله، همان، ص75 و 76.
- [31]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، همان، ص 22.
- [32]. خبیری، آذر، «مروری بر فعالیتهای سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در توسعه فرهنگ دفاع مقدس، نشریه الکترونیکی شمسه، دوره 12، ش 48-49، پاییز و زمستان 1399، ص 23 و 26.
- [33]. موسوی بجنوردی، محمدکاظم، همان، ج 3، ص 124 و 125.
